Ngày 6/10, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám phối hợp với Bảo tàng Nghệ An – Xô Viết Nghệ Tĩnh tổ chức Trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long với truyền thống hiếu học tỉnh Nghệ An”, nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
Trưng bày là hoạt động văn hóa có ý nghĩa, giới thiệu lịch sử Quốc Tử Giám Thăng Long và truyền thống hiếu học, khoa bảng của Nghệ An; qua đó góp phần tôn vinh giá trị của đạo học, tinh thần tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài và tăng cường kết nối giữa Hà Nội với Nghệ An trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa.
Từ Quốc Tử Giám Thăng Long đến “đất học xứ Nghệ”
Năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập tại kinh đô Thăng Long, trở thành trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam và trung tâm đào tạo nhân tài cấp cao thời quân chủ. Qua hơn 900 năm hình thành và phát triển, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài của dân tộc.
Hiện Văn Miếu – Quốc Tử Giám lưu giữ 82 tấm bia Tiến sĩ – Di sản tư liệu thế giới, ghi danh 1.304 vị Tiến sĩ đỗ đạt qua các khoa thi dưới triều Lê và Mạc. Hệ thống bia Tiến sĩ là nguồn tư liệu quý, góp phần phản ánh lịch sử giáo dục, khoa cử và truyền thống đề cao nhân tài của đất nước.
Trong dòng chảy đó, Nghệ An là vùng đất có truyền thống hiếu học và khoa bảng lâu đời. Từ hệ thống trường công ở cấp tỉnh, phủ, huyện đến các trường tư do những nhà khoa bảng mở ra như Trường Nam Sơn của Thám hoa Nguyễn Đức Đạt, Trường Tú Viên ở Thanh Chương, trường của cụ Cử Kiều ở Nam Đàn…, việc học đã trở thành một nét văn hóa được duy trì qua nhiều thế hệ.
Nghệ An cũng là nơi có Trường thi Hương, gắn với quá trình học tập, thi cử của nhiều thế hệ sĩ tử và sự xuất hiện của nhiều danh nhân khoa bảng. Đáng chú ý, trong 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Nghệ An có 44 vị Tiến sĩ được ghi danh và 04 vị từng đảm nhiệm chức vụ Tế tửu, Tư nghiệp Quốc Tử Giám Thăng Long.
Phát biểu khai mạc trưng bày, ông Bùi Công Vinh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An nhấn mạnh: “Đây là dịp để chúng ta cùng nhìn lại một mạch nguồn văn hóa đã nối dài gần một thiên niên kỷ: từ Quốc Tử Giám Thăng Long, nơi đào tạo và vun bồi hiền tài cho đất nước đến những làng quê, dòng họ và con người trên vùng đất Nghệ An giàu truyền thống hiếu học.”
Từ những làng quê xứ Nghệ, nhiều thế hệ hiền tài đã ghi dấu trong lịch sử dân tộc, trong đó có Trạng nguyên Bạch Liêu, Trạng nguyên Hồ Tông Thốc; các danh nhân, sĩ phu, nhà văn hóa như Hồ Xuân Hương, Phan Bội Châu, Đặng Thai Mai; đặc biệt là Chủ tịch Hồ Chí Minh – người con của quê hương Nam Đàn, một biểu tượng lớn của trí tuệ, nhân cách, ý chí và khát vọng giải phóng dân tộc. Những tên tuổi ấy góp phần làm nên một diện mạo riêng của vùng đất mà hôm nay chúng ta vẫn tự hào gọi là “đất học xứ Nghệ”.
Câu chuyện về những gia đình, dòng họ khoa bảng cũng góp phần làm nên diện mạo riêng của vùng đất được biết đến với niềm tự hào “đất học xứ Nghệ”. Truyền thống ấy được tiếp nối không chỉ qua những người đỗ đạt mà còn qua ý thức coi trọng việc học, trọng người tài và khát vọng vươn lên bằng tri thức.
Lan tỏa giá trị của sự học
Trưng bày giới thiệu hệ thống tư liệu, hình ảnh, hiện vật phục chế và các hình thức diễn giải về quá trình hình thành, phát triển của Văn Miếu – Quốc Tử Giám; việc dạy và học tại Quốc Tử Giám Thăng Long, qua đó giúp công chúng hiểu rõ hơn vị thế, vai trò của ngôi trường Quốc học trong nền giáo dục Đại Việt.
Cùng với đó, trưng bày làm nổi bật truyền thống hiếu học của Nghệ An qua các thời kỳ, từ hệ thống trường học, Trường thi Hương, các di tích Nho học đến những danh nhân có dấu ấn với Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Nội dung cũng giới thiệu về các gia đình, dòng họ khoa bảng, những vị Tiến sĩ, thầy giáo tiêu biểu có đóng góp cho việc học ở xứ Nghệ.
Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám Nguyễn Văn Tú cho biết: “Chính từ sự gặp gỡ giữa Quốc Tử Giám Thăng Long – biểu tượng của nền giáo dục Nho học Việt Nam với truyền thống hiếu học của xứ Nghệ, chúng tôi mong muốn xây dựng một trưng bày không chỉ giới thiệu những tư liệu, hình ảnh và câu chuyện của quá khứ, mà còn làm rõ sức sống của tinh thần hiếu học qua nhiều thế hệ nơi đây.”
Đáng chú ý, nội dung trưng bày dành không gian giới thiệu về Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp giáo dục, qua đó tạo sự kết nối giữa truyền thống giáo dục trong lịch sử với việc đào tạo con người trong thời đại mới.
Bên cạnh hoạt động tham quan, tìm hiểu tư liệu, trưng bày còn tổ chức một số hoạt động trải nghiệm dành cho công chúng, đặc biệt là học sinh, góp phần đưa những câu chuyện về giáo dục và khoa cử xưa đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Tại lễ khai mạc, ông Bùi Công Vinh nhấn mạnh: “950 năm là một khoảng thời gian rất dài. Nhưng giá trị của sự học thì không cũ đi. Con chữ thay đổi, phương pháp học thay đổi, nhà trường thay đổi, nhưng khát vọng vươn lên bằng tri thức vẫn còn nguyên giá trị.”
Thông qua trưng bày, công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thêm cơ hội tìm hiểu những giá trị của lịch sử giáo dục, những tấm gương hiếu học, danh nhân khoa bảng và truyền thống tôn sư trọng đạo. Từ đó, góp phần bồi đắp niềm tự hào về quê hương, ý thức trân trọng di sản và động lực học tập, sáng tạo, sống có trách nhiệm.
Theo ông Nguyễn Văn Tú, trưng bày hướng tới việc giúp thế hệ trẻ “hiểu sâu sắc hơn giá trị của tri thức, của truyền thống tôn trọng người thầy và trách nhiệm tiếp nối những giá trị tốt đẹp mà cha ông đã gây dựng.”
Trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long với truyền thống hiếu học tỉnh Nghệ An” không chỉ giới thiệu lịch sử Quốc Tử Giám Thăng Long và truyền thống khoa bảng xứ Nghệ mà còn góp phần nâng cao nhận thức về bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa. Qua đó, hoạt động góp phần tăng cường sự gắn kết giữa Hà Nội và Nghệ An, mở ra thêm cơ hội phối hợp trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản, đồng thời lan tỏa truyền thống hiếu học trong đời sống đương đại.
Quốc Khánh